PORTFÖY TAZMİNATI (DENKLEŞTİRME BEDELİ) DAVALARI VE TAHKİM
PORTFÖY TAZMİNATI (DENKLEŞTİRME BEDELİ) DAVALARI VE TAHKİM
Ticari Mirasın Tasfiyesi, Stratejik Dava Yönetimi ve Sektörel Uygulama
Portföy tazminatı (denkleştirme bedeli), acentelik, distribütörlük ve tek satıcılık sözleşmelerinin sona ermesinden sonra ortaya çıkan en teknik ticari uyuşmazlık alanlarından biridir. Bu davalar, basit bir alacak hesabı değil; sözleşme süresince oluşturulan müşteri çevresinin, pazar payının ve ticari değer birikiminin sözleşme sonunda nasıl tasfiye edileceğinin belirlenmesidir.
Özellikle tahkim yargılamasında portföy tazminatı uyuşmazlıkları; finansal analiz, sözleşme yorumu, delil yönetimi ve normatif denetimi birlikte gerektiren ileri düzey bir uzmanlık alanıdır.
I. TTK m. 122 Kapsamında Portföy Tazminatı ve Vasıflandırma
6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 122, denkleştirme talebini acenteler için düzenlemiş; m. 122/5 ile tek satıcılık ve benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşmelere de uygulama alanı tanımıştır.
Uygulamada belirleyici olan sözleşmenin başlığı değil, fiilî ekonomik ilişkidir. Distribütörlük sözleşmesi, bayilik sözleşmesi veya iş ortaklığı adı altında düzenlenen ilişkilerde dahi:
- Fiilî münhasırlık,
- Sağlayıcının organizasyonuna entegrasyon,
- Müşteri portföyünün sözleşme sonrası kullanılmaya devam edilmesi
unsurları mevcutsa, portföy tazminatı talebi hukuki zemin kazanabilir.
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi’nin E.2021/4738, K.2022/3282 sayılı kararında (Altay Tahkim ve Avukatlık Bürosu Arşivi) tek satıcılık ilişkisi, fesih süreci ve tarafların fiilî ticari davranışları birlikte değerlendirilmiş; portföy tazminatı talebinin koşulları bu çerçevede incelenmiştir. Bu yaklaşım, tahkim yargılamalarında da normatif referans olarak dikkate alınmaktadır.
II. Tahkimde Dava Yönetimi: Stratejik Çerçeve ve Delil Mimarisi
Portföy tazminatı davalarında tahkim süreci, dava yönetim toplantısından itibaren stratejik olarak kurgulanmalıdır.
Özellikle otomotiv, ilaç ve tıbbi cihaz, gıda ve endüstriyel ürün dağıtımı sektörlerinde şu unsurlar belirleyici olmaktadır:
- Bölgesel satış organizasyonu ve bayi ağı,
- Ruhsatlandırma ve regülasyon katkısı (özellikle ilaç ve medikal sektörde),
- Zincir market ve raf sözleşmeleri (gıda sektöründe),
- Satış sonrası servis altyapısı (otomotiv ve teknik ekipman sektöründe).
Delil yönetiminde genellikle şu veri setleri önem taşır:
- CRM ve müşteri listeleri,
- Bölgesel ciro ve kârlılık tabloları,
- Sözleşme sonrası satış grafikleri,
- Pazarlama ve yatırım giderleri,
- Fesih öncesi ve sonrası yazışmalar.
Tahkimde portföy tazminatı uyuşmazlıklarında bilirkişi raporu tek başına belirleyici değildir. Hakem heyeti, teknik hesaplamayı normatif denetime tabi tutmakla yükümlüdür.
İlaç sektörü tahkim kararında şu tespit yapılmıştır:
“Portföy tazminatı hesabı, yalnızca ciro projeksiyonuna indirgenemez. Davacının kazandırdığı müşteri çevresinin sözleşme sonrası davalı tarafından ekonomik olarak kullanılmaya devam edilip edilmediği somut verilerle ortaya konulmalıdır.” (Altay Tahkim ve Avukatlık Bürosu Arşivi)
III. Duruşma Safhası: Doğrudan ve Çapraz Sorgu
Tahkimde portföy tazminatı davalarının kırılma noktası çoğu zaman duruşmadır.
Uzman ve bilirkişi sorgusunda şu başlıklar test edilir:
- Gelecek projeksiyonlarının dayandığı varsayımlar,
- İskonto oranının belirlenme yöntemi,
- Müşteri kayıp oranının somut dayanağı,
- Marka çekim gücünün (Sogwirkung der Marke) etkisi,
- Distribütörün yatırım katkı oranı.
Otomotiv sektörüne ilişkin bir tahkim kararında şu gerekçeye yer verilmiştir:
“Davacı distribütör tarafından kurulan servis altyapısı ve bayi ağı, sözleşmenin sona ermesinden sonra davalı üretici tarafından aynen kullanılmaya devam edilmiştir. Bu ekonomik devamlılık, TTK m. 122 anlamında denkleştirme koşulunun gerçekleştiğini göstermektedir.” (Altay Tahkim ve Avukatlık Bürosu Arşivi)
Benzer şekilde medikal ürün dağıtımına ilişkin bir tahkim dosyasında:
“Marka bilinirliği yüksek olsa dahi, hastane portföyünün oluşturulması ve saha organizasyonunun kurulması davacının aktif katkısı ile gerçekleşmiştir. Sağlayıcının sözleşme sonrası elde ettiği menfaat, bu katkının ekonomik sonucudur.”
Bu yaklaşım, portföy tazminatının zarar değil; tasfiye payı niteliğinde olduğu yönündeki doktrinsel çizgiyle uyumludur.
IV. Hesaplama Yöntemi: Üç Aşamalı Model
Tahkim uygulamasında portföy tazminatı genellikle üç aşamalı modelle hesaplanır:
- Ham Ekonomik Değer
Son dönemde kazandırılan yeni müşterilerden elde edilen net kazanç üzerinden gelecek projeksiyonu yapılır. - Hakkaniyet Denetimi
Marka etkisi, sektör doygunluğu, tarafların kusur oranı ve yatırım düzeyi dikkate alınır. - Üst Sınır (TTK m. 122/2)
Son beş yıllık ortalama kazanç, emredici tavan niteliğindedir.
Bir hakem kararında şu ifade yer almaktadır:
“Denkleştirme bedeli, haksız fiil tazminatı değildir. Bu bedel, sözleşmenin sona ermesiyle sağlayıcıya intikal eden müşteri çevresinin ekonomik karşılığıdır. Hesaplama yapılırken davalının sözleşme sonrası elde ettiği devam eden menfaat esas alınmalıdır.” (Altay Tahkim ve Avukatlık Bürosu Arşivi)
V. Milletlerarası Tahkim ve Doğrudan Uygulanan Kurallar
Milletlerarası tahkimde taraflar sıklıkla İngiliz hukuku veya İsviçre hukukunu seçmektedir. Ancak Türkiye ile sıkı bağlantı bulunan distribütörlük ve acentelik sözleşmelerinde TTK m. 122’nin doğrudan uygulanan kural (lois de police) niteliği gündeme gelebilir.
Enerji ekipmanları, otomotiv ve ilaç sektörlerinde görülen tahkim dosyalarında; kamu düzeni bağlantısının gerekçede açıkça tartışılması, kararın tenfiz aşamasında güçlenmesini sağlamaktadır.
VI. Hak Düşürücü Süre
Portföy tazminatı talebi, sözleşmenin sona ermesinden itibaren bir yıl içinde ileri sürülmelidir. Bu süre hak düşürücü niteliktedir. Sürenin kaçırılması hâlinde talep esasa girilmeksizin reddedilir.
Sonuç
Portföy tazminatı davaları; ticari hayatın içinden doğan, yüksek ekonomik değer içeren ve ileri düzey tahkim pratiği gerektiren uyuşmazlıklardır.
Doğru vasıflandırma, disiplinli delil yönetimi, stratejik çapraz sorgu ve normatif hesaplama mimarisi birlikte yürütüldüğünde; tahkim, ticari mirasın adil ve sürdürülebilir biçimde tasfiyesini sağlayan en etkin çözüm mekanizmalarından biri hâline gelir.
Av. İsmail Altay
Altay Tahkim ve Avukatlık Bürosu